دوشنبه ٢٧ آذر ١٣٩٦

                                                      بسم الله الرحمن الرحیم

     

عناوین
ورود
نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[عضویت]
آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 1183
 بازدید امروز : 2057
 کل بازدید : 2396943
 بازدیدکنندگان آنلاين : 8
 زمان بازدید : 1.5156
ساعت
اقدامات زیربنایی و عمرانی

مشخصات ساختمان مسجد کبود ایروان

مسجد کبود ایروان از نمونه­های با ارزش مساجد چهار ایوانی است به ابعاد 5/66 x 97 متر و طبق کتیبه­های موجود مسجد جامع بوده و در عین حال به عنوان مدرسه نیز از آن استفاده می­گردیده است. مسجد داراي 28 حجره مي­باشد كه در هر طرف حياط مسجد 14 حجره واقع شده است.

شبستان و صحن اصلی مسجد با ابعاد 54 در 18 متر با گنبد بزرگ و متناسب آن که دارای کاشی­های بسیار زیبا به رنگ فیروزه­ای است که در محور طولی و در ضلع جنوبی محوطه قرار گرفته و حاوی پنجره­های مشبک و شیشه­های رنگین می­باشد. درِ ورودی مجلل شامل سردر زیبا می­باشد که با کاشی­کاری های مُعرّق و نقوش اسلیمی تزیین گردیده است. در دو طرف گنبد خانه (شبستان اصلی) شبستان­های شرقی و غربی قرار گرفته­اند که آنها نیز دارای محراب­های مرمرین می­باشند. هر سه محراب در اصفهان ساخته شده و سپس به ایروان منتقل گردیده و در مسجد کبود نصب شده­اند که حاوی آیاتی از قرآن مجید می­باشند.

بررسی دقیق عکسهای به یادگار مانده از 1877م/1294ق حاکی می­باشد که هر دو جبهۀ ایوان دارای کتیبه بوده است. کتیبۀ ایوان جنوبی، که امکان قرائت آن از روی عکس وجود دارد، شامل تمام سورۀ الدهر است که دور تا دور بخش مرکزی نما را پوشش می­دهد اگرچه انتهای آن قابل خواندن نیست اما در پایان کتیبه نام حسینعلی خان قاجار و سنۀ 1179 قابل رؤیت است. کتیبه به خط ثلث نوشته شده و از کاشی هفت رنگ می­باشد. پیچی کاشیکاری شده برخاسته از گلدان ظریف دور دهانۀ ورودی ایوان به شبستان زیر گنبد را فرا گرفته است. پیشانی ایوان در زیر بخش افقی کتیبه ترکیبی از قوسهای کلیل همراه با کادر بندی می­باشد. دو جرز دو طرف ایوان را دو طاقنمای کم عمق آجری زینت بخشیده است.

          کتیبۀ ایوان شمالی در سراسر لبۀ فوقانی و پیشانی قرار گرفته که آن هم از کاشی هفت رنگ و خط ثلث بوده اما امکان خواندن خطوط آن نیست. کتیبه مذکور هنگام زلزله  از بین رفته است.

          گنبد عظیم مسجد، گنبدی آجری با رنگ کبود آسمانیست که عظمتی خیره کننده و سر شار از شادابی به مسجد داده است و القا کننده احاطه آسمان آبی بر زمین خاکی می­باشد. در قسمت انتهایی گنبد دوازده پنجره کوچک تعبیه شده که در نور گیری بنا و تلطیف هوا نقش موثر دارد.  وجود دوازده پنجره نیز  یادآور تاثیر امامان شیعه در زندگی مردم این ناحیه است.

در شمالی ترین نقطه این محور طولی شمالی جنوبی حسینیه  وجود داشته است که چندین دهه قبل در اثر زلزله فرو ریخته و اکنون از عکس های قدیمی می­توان به نوع بنا و چگونگی کاشی کاری­های آن پی برد.  حسینیه مسجد کبود ایروان در سال 1990 به طور کامل تعمیر گردیده و بخشی از دیوار قدیمی باقی مانده از زلزله نیز در آن بنا ترمیم شده که نشان از قدمت بنا می­دهد. ابعاد آن نمازخانه 9 در 66 متر است.

این مجتمع دارای چند در ورودی بوده که اکنون سه در آن باقی مانده است. در اصلی در ضلع جنوب شرقی مسجد قرار دارد که پس از عبور از یک راهرو نسبتاً  طولانی با سقف طاق ضربی وارد محوطه مسجد می­شود.  این در که هم اکنون نیز مورد استفاده قرار می­گیرد بسیار مجلل بوده است و اکنون نیز به زیبایی تعمیر شده است. این در مستقیماً  به میدان و بازار قدیمی شهر باز می­شده است.  مناره سر به فلک کشیده مسجد با آجرهای لعابی و پایه سنگی در همین قسمت قرار دارد.

 

ساختار گنبد

گنبد مسجد جامع ایروان آجری و دو پوسته است. آهیانه (پوستۀ زیرین) و گنبد (پوستۀ رویی) با فاصلهای برابر 325سانتیمتر از یکدیگر قرار دارند. گنبد به شیوۀ سروی و متناسب با شرایط اقلیمی سرد و برفی ایروان، به صورت تیز و تند ساخته شده است. هیچگونه ارتباط سازهای بین دو پوسته وجود ندارد و پوسته­ها به صورت مستقل عمل می­کنند و مانند سایر گنبدهای مشابه دو پوش از طریق تیغه­های آجری شعاعی (خشخاشی­ها) به یکدیگر تکیه ندارند و فاقد کشهای چوبی­اند. تنها ارتباط شبه سازهای بین دو پوسته در محل نوکها وجود دارد که عبارت است از ستونی چوبی که به نظر نمی­رسد نقش سازه­ای داشته باشد و احتمالاً با طوق روی گنبد مرتبط است. آمود یا روکش پوشش بیرونی را کاشیهای نرۀ ریشه­دار (به قطر بیست سانتیمتر) می­پوشاند که نقش سازهای به آن می­دهد و کمک پوشش رویین محسوب می­شود که ضخامت آن یک آجر است (25سانتیمتر). 

ساقۀ گنبد، که دوازده  نورگیر در آن تعبیه شده، استوانه­ای است به ضخامت هشتاد سانتیمتر با ترکیب سنگ و آجر. سنگ پاکتراش ضخیمی، که همزمان با آجر چیده شده، نمای ساقه را می­سازد.

 در  رنگبندی  گنبد  تلاش شده تا از رنگ طلایی در کنار رنگ آبی آسمانی (کبود) استفاده شود. تأکید در ترکیب این دو رنگ، که به فضا شادابی و نشاط می­بخشد، چه در نمای پیشطاق و چه در گنبد (کاشیهای هفت رنگ و ترنجهای یاعلی) دیده می­شود. این ترکیب در بازسازی سال 1390  و تجدید پوشش کاشیکاری گنبد نیز محفوظ مانده است.

 

گنبدهای شبستان­های شرقی و غربی گنبدخانه

سازۀ گنبدهای شبستان­های شرقی و غربی به شکل گنبدهای دو پوش پیوسته ساخته شده و ساقۀ گنبدها از سنگ پاكتراش و به ارتفاع 65 سانتیمتر از سطح بام است. این ارتفاع با توجه به شیب بندی بام برای دفع آب باران تفاوت دارد و در جوار بدنۀ گنبدخانه به حداقل می­رسد و نظر به فاصلۀ بسیار محدود گنبد بزرگ با گنبدهای شرقی و غربی بام در این بخش به صورت آب رو در می­آید. ساقۀ سنگی در واقع پوسته­ای سنگی است كه ساقۀ كوتاه آجری گنبدها را محافظت می­كند. شكل تمام شدۀ گنبد (با نظر به گنبد نسبتاً سالم شرقی) شروعی تند (شیبی نزدیك به 30 درصد) و رأس افتاده دارد. به بیان دیگر، برفگیر است و بر خلاف گنبد اصلی خوابیده بوده و فرسایش آنان را موجب شده است.

درهای دیگری نیز در دو طرف محور عرضی در ضلع­های شرقی و غربی محوطه وجود داشته که در حال حاضر مسدود شده­اند و اکنون بیشترین تردد از در جدیدی که در تقاطع خیابان ماشتوتس و گوشه ضلع شمال شرقی غربی مسجد ایجاد شده، انجام می­شود. حیاط مسجد سنگفرش است که در وسط آن حوض سنگی مستطیل شکلی وجود دارد و با درخت های کهنسال احاطه شده است. در چهار سوی صحن و حیاط چهار باغچه احداث شده است. فضای  بیرونی  بخش جنوبی و غرب مسجد نیز  به زیبایی درختکاری شده و فضای سبز مناسبی را برای همسایه­های مسجد فراهم آورده است.

    فضای داخلی مسجد کبود با دورچین حجره­های متعدد نشان از اهمیت علم و دانش در اسلام و همخوانی نیایش و دانش دارد. صحن مسجد که تناسب بسیار زیبایی با شبستان­ها دارد با انبوهی از درختان کهنسال و فضای سبزش اولین چیزیست که نظر هر بیننده­ای را به خود جلب می­کند و حوض  بزرگ مرکزی این زیبایی را دو چندان می­کند.

             حجره­ها نیز با توجه به اسم با مسمای مسجد- مدرسه، هم اکنون محل آموزش زبانهای مختلف و خدمات رفاهی- اجتماعی به عموم است این حجره­ها بصورت زنجیره ای در دو طرف شرقی و غربی مسجد با ارتفاع نیم متر بالاتر از صحن قرار دارند که ایوان ها این حس را به ذهن متبادر می­کنند که محلی برای نشیمن مراجعین و نمازگزاران بوده است تا خستگی کار روزانه را از تن بدر کنند.

    تنها مناره موجود مسجد در شرق بنا قرار داردکه ارتفاع آن بیست وچهار متر است. انحراف هفت درجه ای بنا  ذهن هر بیننده را به خطر فروپاشی آن  جلب می کند اما این مناره  بسیار مستحکم بوده و درجه انحراف آن بر اساس آخرین بررسی از سوی معماران و مهندسین در سال 2011 تغییر نکرده است.

 

  روند بازسازي، احيا ونگهداري مسجد

          پـس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي و اعلام استقلال  و تأسيس  جمهوري در اين  كشور در سال 1991، جمهوري اسلامي ايران جزو اولين كشورهايي بود كه استقلال ارمنستان را به رسميت شناخت و پس از آن با آغاز توسعه و تعمیق پیوندهای سياسي، اقتصادي و فرهنگي ميان دو كشور قراردادي نيز در مورد مرمت و بازسازي مسجد كبود و واگذاري آن به  سفارت ج. ا. ا. جهت  بهره­برداري فرهنگي  در تاريخ 13 اكتبر 1995 مصادف با 21  مهر 1374 بین دو کشور به امضاء رسيد.

 

در تاریخ 16 بهمن 1370 (15 فوریه 1992) فی ما بین مدیریت صنایع بنیاد جانبازان و مستضعفان انقلاب اسلامی ایران و رییس کمیته اجرایی شورای شهر ایروان موافقتنامه­ای امضا شد که بر مبنای آن بازسازی و ترمیم مسجد مذکور به ایران اسلامی سپرده شد. از آنجا که این مسجد مهمترین نماد و مظهر دوستی و استحکام روابط فرهنگی رو به گسترش بین مردم ارمنستان و ایران می باشد لذا در همین راستا هیاتهای کارشناسی در چند نوبت همراه با معماران برجسته کشورمان به ارمنستان سفر نموده و به باز سازی مسجد پرداخته اند. مسجد در دو مرحله طی سالهای 1994 و 2010 با کوشش فراوان مورد باز سازی و تعمیر کلی واقع شده است. شایان ذکر است مسئوليت اجرايي عمليات بازسازي به بنياد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامي و وظيفه نظارت، تحقيق و تهيه طرح بازسازي و مرمت آن به كارشناسان سازمان ميراث فرهنگي واگذار شده و عمليات بازسازي آن از تاریخ 26 مرداد 1375 آغاز گرديده است. در تابستان  1378 همزمان با شروع كار رايزني فرهنگي جمهوري اسلامي ايران در ايروان مسئوليت نظارت و نگهداري مسجد طی هماهنگي كه بين روساي سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي و بنياد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامي وقت بوجود آمد به رايزني فرهنگي سفارت جمهوري اسلامي ايران در ايروان واگذار گرديد. در سال  1388 نیز با توجه به نفوذ آب به سقف و دیوارها  و از بین رفتن لعاب گنبد اصلی،  سفیر جمهوری اسلامی  با مسئولین میراث فرهنگی ایران تماس گرفته و یک هیات به سرپرستی مهندس سعیدی کیا به ایروان سفر  نمود که پس از بررسیهای کارشناسی لازم نسبت به تعمیر آن اقدام صورت گرفت. در مرحله دوم نیز سقف تمام حجره ها شیروانی شده و روکش گنبد اصلی به طور کامل تغییر کرد. همچنین داخل مسجد نیز رنگ  شده و درها و پنجره­ها تعمیر و رنگ  آمیزی شد. دوره دوم بازسازی نیز  بیش  از یکسال طول کشیده و نهایتا در سال 1390 کامل گردید. گفتنی است که مسئولین میراث فرهنگی ایران با جدیت تمام سعی در حفظ  هویت  واقعی مسجد داشته و تعمیرات را بر اساس طرح  و نقشه اولیه  انجام داده اند.